การอนุรักษ์ และฟื้นฟูชุมชนหัตถกรรม   “พวกแต้ม คัวตอง”

การอนุรักษ์งานคัวตอง ของชุมชนวัดพวกแต้ม อำเภอเมืองเชียงใหม่ ( งานคัวตอง หมายถึง เครื่องทองเหลือง โดยแยกองค์ประกอบของคำว่า “คัว” หมายถึง สิ่งของที่ทำขึ้น ทั้งนี้คืองานโลหะล้านนาประดับประดาวัด งานตกแต่ง เครื่องโลหะ “ตอง” หมายถึง ทองเหลือง จังโก “คัวตอง” จึงมีความหมายว่า เป็นงานเครื่องทองเหลืองที่ตีขึ้นรูป ฉลุ) โดยได้มุ่งเน้นศึกษาถึงบริบทด้านประวัติศาสตร์ ศิลปวัฒนธรรมของชุมชนวัดพวกแต้ม ให้ได้มาซึ่งประวัติความเป็นมา เทคนิควิธีการผลิต ตลอดจนกระทั่งรูปแบบ และปัญหาด้านต่างๆ ของงานคัวตองอันเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชนที่สืบทอดกันมาตั้งแต่อดีต ทั้งนี้เพื่อสร้างกระบวนการร่วมกับชุมชนในการอนุรักษ์งานคัวตองโดยสามารถพัฒนาและขยายองค์ความรู้จากชุมชนสู่สาธารณะได้อย่างเหมาะสม และเป็นรูปธรรม อันจะส่งผลให้เกิดการเรียนรู้ และถ่ายทอดสู่คนรุ่นหลังต่อไป ทั้งนี้จากการลงพื้นที่ได้มีการเก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสาร และการเก็บรวบรวมข้อมูลภาคสนามกับผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้อง โดยมีการสัมภาษณ์ผู้สร้างงานคัวตอง หน่วยงานราชการ นักวิชาการ เพื่อให้ได้มาซึ่งข้อมูลต่างๆ

พบว่า ชุมชนวัดพวกแต้มถูกจัดให้อยู่ในเขตอนุรักษ์ของเมืองเชียงใหม่ ซึ่งชื่อของชุมชนวัดปรากฏขึ้นในใบลานหรือพับสา เมื่อปีพุทธศักราช 2363 โดยมีความเกี่ยวข้องกับกลุ่มผู้สร้าง วัด ซึ่งเป็นช่าง โดยคำว่า “พวก” หมายถึง หัวหน้าหมู่ซึ่งเป็นขุนนาง “แต้ม” หมายถึง การเขียนลวดลาย ดังนั้นวัดนี้จึงสัมพันธ์กับขุนนางที่มีหน้าที่ควบคุมทางด้านงานช่าง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การลงรักปิดทองหรือการปิดทองล่องชาด ซึ่งเป็นเทคนิคหนึ่งของงานประดับโลหะ ดังที่ปรากฏในปัจจุบัน โดยงานคัวตองนี้ได้รับการถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น โดยมีกระบวนการสืบทอดผ่านการสอนของช่างผู้ชำนาญการ โดยใช้วิธีการลงมือปฏิบัติจริง พร้อมการบอกกล่าวสั่งสอน ซึ่งงานคัวตองที่ถูกผลิตขึ้นนี้มีรูปแบบที่หลากหลาย สามารถแบ่งออกเป็นได้ 2 ประเภท ได้แก่  “งานคัวตองประเภทพุทธศิลป์” ส่วนใหญ่ผลิตขึ้นเพื่อการรับใช้พุทธศาสนาเป็นเครื่องตกแต่งอาคาร และสถาปัตยกรรมทางศาสนาพุทธ อาทิ ฉัตร สัปทน พุ่มดอกไม้เงินทอง เครื่องสูง และที่พบอีกส่วนหนึ่งของงานคัวตอง และ “งานคัวตองประเภทหัตถศิลป์”  การทำเครื่องประดับตกแต่งร่างกาย คือ ดอกไม้ไหวใช้สำหรับประดับศีรษะ เมื่อแต่งกายไปทำบุญ หรือฟ้อนรำ

ปัจจุบันชุมชนพวกแต้มได้เป็นส่วนหนึ่งในการเผยแพร่ความรู้ทางงานคัวตอง การเสนอรูปแบบและวิธีการของการจัดการอนุรักษ์ และพัฒนางานคัวตอง โดยมีการทดลองจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ “พวกแต้ม คัวตอง” โดยการพัฒนาสถานที่ภายในวัดให้เป็นแหล่งเรียนรู้ทางศิลปวัฒนธรรมให้กับคนในชุมชน และผู้ที่มาศึกษาจากภายนอก   นอกจากนี้ทำการพัฒนางานคัวตองในรูปแบบร่วมสมัย สามารถพัฒนาให้เป็นผลิตภัณฑ์ใหม่ เกิดการเพิ่มมูลค่าของงานคัวตองของชุมชน และจัดกิจกรรมรณรงค์ร่วมกับชุมชน เป็นการเพิ่มประสิทธิภาพการกระจายองค์ความรู้สู่สาธารณะ เป็นการสร้างความแข็งแกร่งทางภูมิปัญญา ซึ่งชุมชนสามารถต่อยอดโดยการนำองค์ความรู้ด้านการอนุรักษ์ไปถ่ายทอดยังชุมชนอื่นอย่างต่อเนื่อง ถือว่าเป็นกระบวนการพัฒนาองค์ความรู้ เรื่องคัวตอง และการอนุรักษ์มรดกทางศิลปวัฒนธรรมของชุมชนวัดพวกแต้ม ให้ยั่งยืนต่อไปในอนาคต