ซิ่นตีนจกแบบแม่แจ่ม เป็นซิ่นตีนจกที่เป็นที่รู้จักของคนทั่วไป เนื่องจากยังคงมีการทออย่างต่อเนื่องมาจนกระทั่งปัจจุบัน อันเป็นผลมาจากสภาพภูมิประเทศของเมืองแม่แจ่มที่แวดล้อมด้วยภูเขาสลับซับซ้อน ไม่เอื้ออำนวยต่อการคมนาคมส่งขน จึงทำให้การเปลี่ยนแปลงของสภาพสังคมเป็นไปอย่างล่าช้า ประกอบกับเมื่อเกิดกระบวนการท้องถิ่นนิยม ราว พ.ศ. ๒๕๓๐ ซิ่นตีนจกของเมืองแม่แจ่ม ได้กลายเป็นเอกลักษณ์ของเครื่องแต่งกายแบบล้านนาแท้ จึงทำให้มีการฟื้นฟูการทอซิ่นตีนจกแบบดั้งเดิม และส่งเสริมให้เป็นที่รู้จักของคนทั่วไป

ลักษณะอันเป็นเอกลักษณ์ของซิ่นตีนจกแม่แจ่ม คือ การทอลายจกให้แน่นจนแทบไม่เห็นพื้นสีดำด้านหลัง ซึ่งเป็นผลมาจากความนิยมใช้ฝ้ายเส้นใหญ่ทบกันจำนวนหลายเส้น โครงสีของลวดลายจกเป็นสีวรรณะร้อน (warm tone colour) ซึ่งเป็นสีแท้ (hue colour) สีสันที่นิยมส่วนใหญ่ ได้แก่ สีเหลือง สีแดง สีส้ม สีน้ำตาล และมีสีอื่นๆ เช่น สีเขียว สีม่วง สีชมพู สีฟ้า ประกอบอีกเล็กน้อย ความสดใสของการสลับสีในลวดลายนี้เอง ทำให้ซิ่นตีนจกแบบแม่แจ่มมีความสวยงามและน่าสนใจ

ลายของตีนจกแม่แจ่ม อาจแบ่งออกได้เป็นสองประเภทใหญ่ คือ ลายโคม และลายกุม

– ลายโคม มีลักษณะเป็นลายรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนเป็นลายหลักของตีนจก ขนาบด้านบนและด้านล่างด้วยลายประกอบขนาดเล็ก ที่เรียกว่า “ห้องนก” เพราะมักทำเป็นลายนกขนาดเล็กเรียงกันไปตลอดทั้งแถว การเรียกชื่อของซิ่นตีนจกแม่แจ่มประเภทลายโคมนี้ มักเรียกตามชื่อลายโคม ลายขัน หรือลายสำคัญภายในโคม ซึ่งเป็นลายหลัก เช่น ลายเชียงแสนหงส์ดำ ลายละกอน ลายโคมหัวหมอน ลายขันสามแอว ลายหงส์บี้ ลายหงส์ปล่อย เป็นต้น

– ลายกุม เป็นการนำเอาลายขนาดเล็ก มาจัดรูปแบบใหม่ ให้เป็นลายชนิดนั้นเรียงซ้อนกัน ตลอดทั้งแถบของลายจก เช่น ลายห้องนกกุม ลายนาคกุม ลายนกนอนหมู่ เป็นต้น

บริเวณแถวด้านล่างสุดของท้องลายจก เป็นลายสำคัญที่จะต้องมีในตีนจกทุกๆ ผืนของแม่แจ่ม ลายดังกล่าวเรียกว่า “ลายหางสะเปา” ลายหางสะเปาของแม่แจ่มมีลักษณะที่แตกต่างจากหางสะเปาของตีนจกในแหล่งอื่นๆ คือ นิยมจกเส้นสะเปาสีขาวแทรกระหว่างเส้นสะเปาสีดำ

ชาวแม่แจ่มนิยมต่อตีนจกกับตัวซิ่นสีสดใส เช่น สีเหลือง สีเขียวอ่อน สีส้ม สีชมพู สีขาว เป็นต้น เพื่อให้รับกันกับสีของตีนจก ตัวซิ่นเหล่านี้มักซื้อขายแลกเปลี่ยนมาจากเมืองจอมทอง นอกจากนี้ยังปรากฏความนิยมใช้ตัวซิ่นชนิดหนึ่งต่อกับตีนจกลายเชียงแสนหงส์ดำ ตัวซิ่นดังกล่าวเรียกว่า “ซิ่นหอมอ้วน” สันนิษฐานว่า ตัวซิ่นชนิดนี้ อาจมีที่มีจากซิ่นที่ทอด้วยเทคนิคมุก ซึ่งพบมากในกลุ่มชาวไทยวนที่จังหวัดอุตรดิตถ์และจังหวัดราชบุรี

ลักษณะอันโดดเด่นของซิ่นตีนจกแบบแม่แจ่มที่กล่าวมาในข้างต้นนั้น เป็นผลมาจากพัฒนาการทางสังคมที่เกิดขึ้นภายในเมืองแม่แจ่ม ซึ่งเริ่มปรากฏเด่นชัดตั้งแต่ช่วง ๑๐๐ ปีที่ผ่านมา ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในวัสดุที่ใช้ในการทอผ้า อีกทั้งเป็นผลมาจากการสั่งสม บ่มเพาะประสบการณ์ด้านการทอตีนจก การรับรู้ความงามในธรรมชาติที่รายล้อมอยู่ใกล้ตัว ก่อนจะตกตะกอนกลายเป็นซิ่นตีนจกที่มีความสวยงามตามรสนิยมของผู้คนในลุ่มแม่น้ำแจ่ม ดังเป็นที่รับรู้ของผู้คนในปัจจุบัน

 

Cr. วสิน อุ่นจะนำ ผู้เชี่ยวชาญด้านผ้าและสิ่งถักทอไทย

#เชียงใหม่เมือสร้างสรรค์ด้านงานหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน #เชียงใหม่เมืองหัตถกรรมสร้างสรรค์ #ChiangMaiCityofCraftsandFolkArt#CMCCFA #ChiagMaiPhaSinTeenJok